Odam va hayvonlarning ayrishi
AI Xulosa
Mavzuni ochishHayvonlarning ayirish organlarining sodda vakuoladan murakkab buyrakgacha evolyutsiyasi
Ayirish organlari tuzilishi hayvonlarning evolyutsion darajasiga qarab murakkablashib borgan — qisqaruvchi vakuoladan nefridiya va buyraklargacha.
- Sodda hayvonlarda ayirish. Bo'shliqichlilarning maxsus ayirish organi yo'q — moddalar entoderma hujayralari va og'iz teshigi orqali chiqariladi. Protokistalar (amyoba, infuzoriya) da qisqaruvchi vakuolalar ortiqcha suv va qoldiq moddalarni chiqaradi.
- Chuvalchanglarda ayirish. Yassi chuvalchanglarda protonefridiyalar (alanga hujayralari) — eng sodda ayirish organlari. Halqali chuvalchanglarda metanefridiyalar — har bir segmentda bir juft naychalar orqali qoldiq moddalar chiqariladi.
- Bo'g'imoyoqlilarda ayirish. Hasharotlarda Malpigi naychalari — ichakka ochiluvchi yupqa naylardir. Ular qondan (gemolimfadan) qoldiq moddalarni olib, ichakka chiqaradi. Qisqichbaqalarda yashil bezlar ayirish vazifasini bajaradi.
- Umurtqalilarda buyraklar. Umurtqali hayvonlarda asosiy ayirish organi — buyraklar. Qonni filtrlab, zararli moddalarni siydik orqali chiqaradi. Baliqlardan sutemizuvchilargacha buyraklar tuzilishi takomillashib borgan.
- Odamda ayirish tizimi. Odam ayirish tizimi buyraklar, siydik naychalari, siydik pufagi va siydik yo'lidan iborat. Buyraklarda nefronlar qonni filtrlab, foydali moddalarni qaytadan so'radi, zararlilarini siydik bilan chiqaradi.
Asosiy atamalar: protonefridiya metanefridiya Malpigi naychalari buyrak nefron
⚠ USTOZ DIQQAT QILING
Bolalar odatda ayirish faqat siydik ajratish deb tushunadi. Sababi: buyraklar eng mashhur ayirish organi. Darsda teri (ter), o'pka (karbonat angidrid) va ichak ham ayirish vazifasini bajarishini tushuntiring.
AMALIY MISOL
Shisha idishga tuproq aralashtirilgan suvni quying va qog'oz filtr orqali o'tkazing. Filtrdan toza suv oqadi, tuproq zarralari qoladi. Buyrak ham xuddi shunday ishlaydi — qonni «filtrlaydi», foydali moddalarni saqlaydi, zararlilarni siydikka o'tkazadi. Bu oddiy tajriba filtratsiya tamoyilini ko'rsatadi.
Interaktiv o'yinlar
O'ynash uchun tizimga kiring