Tirik organizmlarga xos xususiyatlar
AI Xulosa
Mavzuni ochishHayotning yetti asosiy belgisi va ularning biologik mohiyati
Bu mavzu tirik va jonsiz tabiat o'rtasidagi farqni tushunishga asos bo'lib, barcha biologik fanlarning poydevori hisoblanadi.
- Oziqlanish — organizmlarning tashqi muhitdan moddalarni qabul qilishi. O'simliklar fotosintez orqali, hayvonlar esa tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi.
- Nafas olish — hujayralarda glyukoza parchalanib energiya hosil bo'lishi. Bu barcha tirik hujayralarda kechadigan biokimyoviy jarayon bo'lib, hosil bo'lgan energiya metabolik reaksiyalarga sarflanadi.
- O'sish — tana o'lchami va quruq massaning yangi hujayralar hosil bo'lishi hisobiga ortishi. Quruq massa usuli bilan o'lchanadi, vaqtinchalik kattalashish (masalan, ignabargli baliq) o'sish hisoblanmaydi.
- Ko'payish — organizmning o'z turiga mansub avlod qoldirishi. Ayrim individlar yakka holda ham ko'paya oladi.
- Ekskretsiya (ayruv) — metabolizm natijasida hosil bo'lgan keraksiz va ortiqcha moddalarning organizmdan chiqarilishi.
- Ta'sirlanish va harakatlanish — organizmlarning ichki yoki tashqi muhit o'zgarishlarini sezishi va ularga javob berishi. Hayvonlar butun tanasi bilan, o'simliklar esa ayrim organlarini harakatlantiradi.
Asosiy tushunchalar: organizm metabolizm quruq massa ekskretsiya
⚠ USTOZ DIQQAT QILING
Bolalar ko'pincha nafas olish bilan havo tortishni, ekskretsiyani esa defekatsiya bilan aralashtirib yuboradi. Sababi: nafas olish — hujayradagi biokimyoviy jarayon, havo tortish esa gaz almashinuvi; ekskretsiya — metabolik chiqindilarni chiqarish, defekatsiya esa hazm bo'lmagan ovqat qoldiqlarini chiqarish. Darsda alohida to'xtalish tavsiya etiladi.
AMALIY MISOL
Sinf oldida Venera pashshaxo'ri (yoki boshqa ta'sirlanadigan o'simlik) namoyish qiling: bargiga yengil tegib, o'simlikning javob reaksiyasini (ta'sirlanish va harakatlanish) kuzating. So'ng o'quvchilardan «bu o'simlik tirikmi?» deb so'rab, yetti xususiyatni birma-bir tekshirishni taklif qiling.
Interaktiv o'yinlar
O'ynash uchun tizimga kiring