Odam va hayvonlarning nafas olishi
AI Xulosa
Mavzuni ochishHayvonlarning nafas olish organlarining yashash muhitiga moslashishi
Nafas olish organlari tuzilishi hayvonlarning yashash muhitiga (suv yoki quruqlik) qarab farqlanadi — jabralardan o'pkalargacha evolyutsion takomillashib borgan.
- Sodda hayvonlarda nafas olish. Ko'pchilik umurtqasiz hayvonlarda (bo'shliqichlilar, chuvalchanglar) maxsus nafas organlari bo'lmaydi — kislorodni butun tana yuzasi orqali qabul qiladi. Halqali chuvalchanglar teri orqali nafas oladi.
- Jabra orqali nafas olish. Baliqlar, qisqichbaqalar va dengiz mollyuskalari jabralar orqali suvda erigan kislorodni qabul qiladi. Jabra ravoqlarida mayda qon tomirlari joylashgan — ularda gaz almashinuvi sodir bo'ladi.
- Traxeya orqali nafas olish. Hasharotlarda nafas olish traxeyalar — naychalar tizimi orqali amalga oshadi. Havo qorin bo'limidagi nafas teshiklari orqali traxeyalarga kiradi va to'g'ridan-to'g'ri hujayralarga yetkaziladi.
- O'pka orqali nafas olish. Amfibiyalar, reptiliyalar, qushlar va sutemizuvchilar o'pkalar orqali nafas oladi. Odam o'pkasida 300 millionga yaqin alveola bor — ularda gaz almashinuvi sodir bo'ladi. Ko'krak qafasining kengayishi va torayishi nafas olish va chiqarishni ta'minlaydi.
- Nafas olish gigiyenasi. Toza havo, burundan nafas olish, jismoniy mashqlar nafas olish tizimi salomatligi uchun muhim. Chekish o'pka kasalliklariga sabab bo'ladi.
Asosiy atamalar: jabra traxeya o'pka alveola ko'krak qafasi plevra
⚠ USTOZ DIQQAT QILING
Bolalar odatda baqalar faqat o'pka bilan nafas oladi deb o'ylaydi. Sababi: baqalar quruqlikda yashaydi va «o'pka = quruqlik» deb tushunadi. Darsda baqalarning nam terisi orqali gaz almashinuvi amalga oshishini va bu ularning teri orqali nafas olishini ta'kidlang.
AMALIY MISOL
1 daqiqada nafas olish sonini hisoblang: tinch holatda (16-20 marta) va 20 marta sakrashdan keyin (30-40 marta). Jismoniy harakat paytida muskullarga ko'proq kislorod kerak, shuning uchun nafas tezlashadi. Bu nafas olishning organizmning energiya talabiga moslashishini ko'rsatadi.
Interaktiv o'yinlar
O'ynash uchun tizimga kiring