Osmos
AI Xulosa
Mavzuni ochishYarim o'tkazuvchan membrana orqali suv molekulalarining diffuziyasi
Osmos o'simliklarning suvni shimishi, hujayra turgorini va tibbiyotda tomchi qo'yish eritmalarini tanlashning asosi hisoblanadi.
- Osmos nima? — suv molekulalarining yarim o'tkazuvchan membrana orqali yuqori suv potensialidan (suyultirilgan eritma) past suv potensialiga (konsentrlangan eritma) tomon harakatlanishi.
- Yarim o'tkazuvchan membrana — kichik suv molekulalarini o'tkazadi, lekin yirik erigan modda (masalan, glyukoza) molekulalarini o'tkazmaydi. Hujayra membranalari ham aynan shunday xususiyatga ega.
- Hayvon hujayralarida osmos — toza suvga solinganda hujayra shishib yorilib ketadi (lizis); konsentrlangan eritmada esa burishib qoladi. Shu sababli tibbiy eritmalar izotonik bo'lishi kerak.
- O'simlik hujayralarida osmos — toza suvda hujayra shishadi, lekin hujayra devori yorilib ketishdan saqlaydi — turgor hosil bo'ladi. Konsentrlangan eritmada suv chiqadi, membrana devordan ajraladi — plazmoliz ro'y beradi.
- Turgor va so'lish — turgor bosimi o'simlikni tik tutadi; turgor yo'qolsa — o'simlik so'liydi.
Asosiy tushunchalar: osmos turgor plazmoliz suv potensiali yarim o'tkazuvchan membrana
⚠ USTOZ DIQQAT QILING
Bolalar «suv konsentratsiyasi» iborasida chalkashadi. Sababi: odatda konsentratsiya erigan modda uchun ishlatiladi. «Suv potensiali» atamasi aniqroq — suyultirilgan eritmada yuqori, konsentrlanganda past. Darsda alohida tushuntirish tavsiya etiladi.
AMALIY MISOL
Kartoshka silindrlarini uchta eritmaga soling: toza suv, 0.5 M shakar eritmasi va 1 M shakar eritmasi. 30 daqiqadan so'ng uzunlik va massani o'lchang. Toza suvdagi silindr kattalashadi (osmos — suv kirdi), konsentrlangan eritmadagisi kichrayadi (suv chiqdi).
Interaktiv o'yinlar
O'ynash uchun tizimga kiring