O'simliklarda moddalar transporti
AI Xulosa
Mavzuni ochishSuv va oziq moddalarning o'simlik bo'ylab harakatlanish mexanizmlari
O'simliklarda moddalar transporti diffuziya, osmoz va maxsus o'tkazuvchi naylar orqali amalga oshiriladi — bu ildizdan barggacha va bargdan ildizgacha bo'lgan uzluksiz oqimni ta'minlaydi.
- Diffuziya. Molekula va ionlarning konsentratsiyasi yuqori joydan past joyga o'z-o'zidan o'tishi. Masalan, kislorodning kapillyarlardan hujayralarga kirishi. Organizmda gazlar almashinuvi diffuziya hisobiga amalga oshadi.
- Osmoz. Suyuqlikning membrana orqali erigan modda konsentratsiyasi past muhitdan yuqori muhitga o'tishi. Ildizning suv shimishi osmoz orqali amalga oshadi. Izotonik eritma — 0,9% NaCl li eritma — hujayra shaklini saqlaydi.
- Suvning ildizdan yuqoriga ko'tarilishi. Ildiz tukchalari tuproqdan suv shimadi. Suv po'stloq, endoderma va markaziy silindr orqali o'tkazuvchi naylarga (ksilema) kiradi. Ildiz bosimi va transpiratsiya (barglardan suv bug'lanishi) suvni yuqoriga ko'taradi.
- Ksilema va floema. Ksilema (yog'ochlik naychalar) — suv va mineral moddalarni ildizdan barggacha yuqoriga tashiydi. Floema (elaksimon naylar) — barglarda hosil bo'lgan organik moddalarni yuqoridan pastga tashiydi.
- Transpiratsiya — haydovchi kuch. Barglardan suv bug'lanishi (transpiratsiya) ksilema naylarida salbiy bosim hosil qilib, suvni ildizdan yuqoriga tortadi. Bu jarayon mineral moddalar transportini ham ta'minlaydi.
Asosiy atamalar: diffuziya osmoz ksilema floema transpiratsiya
⚠ USTOZ DIQQAT QILING
Bolalar odatda ksilema va floemani aralashtiradi. Sababi: ikkalasi ham «nay» va «transport» bilan bog'liq. Darsda oddiy qoida bering: ksilema = suv yuqoriga (Ks = ko'tarish), floema = oziq pastga (F = fotosintez mahsuloti).
AMALIY MISOL
Oq gul (masalan, qo'ng'iroq gul yoki seldereya)ning poyasini rangli suvga (oziq bo'yoq qo'shilgan) qo'ying. 24 soatdan keyin gul barglari yoki seldereya tolalari bo'yalganini ko'rasiz. Bu ksilema naychalar orqali suv ko'tarilishini yaqqol ko'rsatadi.
Interaktiv o'yinlar
O'ynash uchun tizimga kiring