Tirik organizmlarning harakatlanishi
AI Xulosa
Mavzuni ochishTirik organizmlarning tashqi omillarga javob harakatlari — taksis, tropizm va nastiya
Barcha tirik organizmlar harakatda bo'ladi: hayvonlar faol harakat qilsa, o'simliklar tashqi omillar ta'sirida sekin, lekin maqsadli harakatlanadi.
- Harakatlanishning biologik ahamiyati. Hayvonlar oziqa topish va xavfdan saqlanish uchun faol harakat qiladi. O'simliklar passiv harakatlanadi — organlari o'sish yo'nalishini o'zgartiradi. Bir hujayrali organizmlar ham tashqi omillar ta'sirida harakatlanadi.
- Taksis — bir hujayrali organizmlarning harakati. Tashqi omillar (yorug'lik, kimyoviy moddalar) ta'sirida harakatlanish taksis deyiladi. Fototaksis — yorug'lik tomon harakat (xlamidomonada). Xemotaksis — kimyoviy moddalar ta'sirida harakat. Musbat taksis — omilga tomon, manfiy — undan uzoqlashish.
- Tropizm — o'simliklarning yo'nalgan o'sishi. O'simlik organlarining omil tomon (musbat) yoki undan teskari (manfiy) o'sishi. Fototropizm — yorug'lik tomon (novda). Geotropizm — tortishish kuchi tomon (ildiz). Tigmotropizm — tegish ta'sirida (tok gajaklari).
- Nastiya — bir xil javob reaksiyasi. O'simlik organlarining omilga nisbatan yo'nalishi bo'lmagan harakati nastiya deyiladi. Masalan, namozshomgulning gullari kechqurun ochiladi, tongda yopiladi. Uyatgul (mimoza) barglari teginishda yopiladi.
- Sodda organizmlarning harakat organoidlari. Amyobalar soxta oyoqlar (psevdopodiyalar), evglenalar xivchin, infuzoriyalar kiprikchalar yordamida harakatlanadi. Parazit sporalilarda harakat organoidlari yo'qolgan.
Asosiy atamalar: taksis tropizm nastiya fototropizm geotropizm psevdopodiya
⚠ USTOZ DIQQAT QILING
Bolalar odatda tropizm va nastiyani aralashtiradi. Sababi: ikkalasi ham o'simliklarning «harakati». Darsda tropizm — omilga tomon yoki undan uzoqlashish (yo'nalgan), nastiya esa — omilga nisbatan yo'nalishmagan (ochilish/yopilish) ekanini aniq farqlang.
AMALIY MISOL
Xona o'simligini derazadan uzoqqa qo'ying. 5-7 kundan keyin novdaning derazaga (yorug'likka) tomon egilganini ko'rasiz — bu fototropizmning yaqqol namunasi. Guldoni 180° buring va yana bir hafta kuting — novda yana yorug'lik tomonga qaytadi.
Interaktiv o'yinlar
O'ynash uchun tizimga kiring